Ονόματα και είδη των ύμνων (Πέμπτο μέρος)

Ονόματα και είδη των ύμνων (Πέμπτο μέρος)

(Πέμπτο μέρος)

Στην Ορθόδοξη Εκκλησία έχει αναπτυχθεί πλουσιότατη υμνογραφία. Οι ύμνοι, οι οποίοι ψάλλονται στις ιερές ακολουθίες, ονομάζονται συνήθως από τον λαό με το γενικό όνομα τροπάρια. Στα λειτουργικά βιβλία όμως οι ύμνοι φέρουν διάφορα ονόματα, τα οποία άλλοτε φανερώνουν την προέλευσή τους, άλλοτε τη χρήση τους, άλλοτε τον τρόπο της ψαλμωδίας τους και άλλοτε το περιεχόμενό τους.

Στη συνέχεια θα αναφέρουμε τα ονόματα αυτά και θα εξηγήσουμε με λίγα λόγια τη σημασία τους, γιατί η γνώση τους είναι απαραίτητη για την κατανόηση και παρακολούθηση των ιερών ακολουθιών.

Στην αρχή περίπου του Εσπερινού (στο «Κύριε εκέκραξα…») και προς το τέλος του Όρθρου (στους Αίνους) ψάλλονται ύμνοι που ονομάζονται στιχηρά, διότι επισυνάπτονται στους στίχους των ψαλμών. Τα στιχηρά άλλοτε είναι ιδιόμελα, δηλαδή ύμνοι που έχουν δικό τους ρυθμό και μέλος, και άλλοτε προσόμοια, δηλαδή ύμνοι οι οποίοι έχουν τονισθεί πάνω σε άλλον ύμνο, ο οποίος ονομάζεται αυτόμελον, κι έχουν τον ίδιο ρυθμό και το ίδιο μέλος με εκείνον. Στην αρχή κάθε ομάδας προσομοίων σημειώνεται οπωσδήποτε ο ήχος και η αρχή του αυτόμελου τροπαρίου, κατά το οποίον ψάλλονται τα προσόμοια που ακολουθούν.

Π.χ. Ήχος α΄. Των ουρανίων ταγμάτων. Ή Ήχος δ΄. Έδωκας σημείωσιν.

Μετά τα στιχηρά ψάλλεται ύμνος του οποίου προτάσσεται η μικρή δοξολογία «Δόξα Πατρί και Υιώ…» και γι’ αυτό λέγεται δοξαστικόν. Το δοξαστικόν είναι άλλοτε προσόμοιον και άλλοτε ιδιόμελον. Όταν όμως λέμε ότι ο δείνα άγιος έχει ή δεν έχει δοξαστικό, εννοούμε ιδιόμελο δοξαστικό. Πολλές φορές υπάρχουν δύο δοξαστικά και τότε η μικρή δοξολογία μοιράζεται, και το μεν πρώτο μέρος της, το «Δόξα Πατρί και Υιώ και Αγίω Πνεύματι», ψάλλεται πριν από το πρώτο δοξαστικό, το δε δεύτερο μέρος, το «Και νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.» πριν από το δεύτερο δοξαστικό.
Παρόμοια προς τα στιχηρά είναι και τα απόστιχα, τα οποία ψάλλονται προς το τέλος του Εσπερινού και του Όρθρου. Είναι και αυτά ιδιόμελα ή απόστιχα, τα οποία επισυνάπτονται σε μεμονωμένους στίχους κατάλληλους για την ημέρα ή την εορτή. Και τα απόστιχα επισφραγίζονται με δοξαστικό, ιδιόμελο ή προσόμοιο.

Το πιο χαρακτηριστικό τροπάριο κάθε εορτής ( όπως π.χ. των Χριστουγέννων «Η Γέννησίς Σου, Χριστέ ο Θεός ημών», των Θεοφανείων «Εν Ιορδάνη βαπτιζομένου Σου, Κύριε», της Πεντηκοστής «Ευλογητός ει, Χριστέ ο Θεός ημών»( ονομάζεται απολυτίκιον, διότι ψάλλεται λίγο πριν από την απόλυση του Εσπερινού. Επαναλαμβάνεται ωστόσο πολλές φορές και στον Όρθρο και στη Θεία Λειτουργία και συνήθως εντυπώνεται στη μνήμη των εκκλησιαζομένων.

Καθίσματα ονομάζονται τροπάρια, τα οποία ψάλλονται μετά την ανάγνωση ενός καθίσματος του Ψαλτηρίου. (Και κατά την ανάγνωση του Ψαλτηρίου και κατά την ψαλμωδία των ύμνων αυτών οι πιστοί μπορούν να κάθονται, κι έτσι προέκυψε η ονομασία των ύμνων). Καθίσματα ψάλλονται και μετά την γ΄ ωδή των κανόνων. Αυτά τα καθίσματα ονομάζονται μεσώδια. Και τα καθίσματα μπορεί να είναι ιδιόμελα, αυτόμελα ή προσόμοια.

Ευλογητάρια λέγονται τα τροπάρια, των οποίων προτάσσεται ο ψαλμικός στίχος «Ευλογητός ει, Κύριε, δίδαξόν με τα δικαιώματά σου» (Ψαλμ. ριη΄12). Υπάρχουν αναστάσιμα ευλογητάρια που ψάλλονται στον Όρθρο της Κυριακής και νεκρώσιμα που ψάλλονται στον Όρθρο του Σαββάτου. Τα αναστάσιμα ευλογητάρια ψάλλονται επίσης το Σάββατο του Λαζάρου και το Μ. Σάββατο, παραλείπονται δε την Κυριακή της Σταυροπροσκυνήσεως κι όταν την Κυριακή συμπέσει θεομητορική εορτή.
Η υπακοή είναι σύντομο τροπάριο του Όρθρου των Κυριακών και των μεγάλων εορτών, το οποίο σήμερα συνήθως αναγινώσκεται, ενώ παλιότερα ψαλλόταν. Το όνομά του πιθανόν σημαίνει τον τρόπο της ψαλμωδίας: ο ψάλτης προεξήρχε του μέλους, ο δε λαός «υπήκουε» δηλαδή έψαλλε συνοδεύοντας τον προεξάρχοντα ψάλτη.

Οι αναβαθμοί είναι επίσης σύντομα τροπάρια του Όρθρου των Κυριακών. Το όνομα αλλά και το περιεχόμενό τους έχουν ληφθεί από τους ψαλμούς 119-133, οι οποίοι επιγράφονται «Ωδαί των αναβαθμών». Κάθε ήχος έχει τρία αντίφωνα αναβαθμών, ο δε πλ. δ΄ έχει τέσσερα. Κάθε αντίφωνο αποτελείται από τρία τροπάρια, εκ των οποίων τα δύο πρώτα αναφέρονται σ’ έναν εκ των ανωτέρω Ψαλμών, το δε τρίτο αναφέρεται στην Αγία Τριάδα ή μόνο στο Άγιον Πνεύμα. Στους Όρθρους των εορτών ψάλλεται πάντοτε το Α΄ αντίφωνο των αναβαθμών του δ΄ήχου.

(Συνεχίζεται)

Για να διαβάστε τα υπόλοιπα άρθρα της ενότητας «Εισαγωγή στην Ορθόδοξη Θεία Λατρεία» πατήστε εδώ
Κοινοποίηση άρθρου:
RSS
Follow by Email
Facebook
Facebook
Google+
https://www.agiospatrokosmas.gr/2017/07/28/onomata-kai-eidi-ton-umnon/
Twitter